Na łamach prestiżowego czasopisma The New England Journal of Medicine (NEJM) 7 października 2026 r. opublikowano wyniki badania klinicznego oceniającego eksperymentalną terapię optogenetyczną, łączącą terapię genową ze specjalistycznymi goglami.
Zastosowana metoda umożliwiła części osób z zaawansowanym barwnikowym zwyrodnieniem siatkówki wykrywanie obiektów i reagowanie na bodźce wzrokowe. Nie polega ona na naprawie uszkodzonych fotoreceptorów, lecz na nadaniu pozostałym komórkom siatkówki zdolności reagowania na światło, co umożliwia przekazywanie informacji wzrokowych do mózgu.
W międzynarodowym badaniu klinicznym uczestniczyło dziesięć osób z zaawansowanym barwnikowym zwyrodnieniem siatkówki. U siedmiu uczestników zaobserwowano zwiększoną wrażliwość na światło, a u sześciu odnotowano poprawę o znaczeniu klinicznym. Spośród ośmiu osób, które ukończyły testy oceniające funkcje wzrokowe, cztery poprawiły zdolność wykrywania lub lokalizowania obiektów. Terapia nie przywróciła prawidłowego widzenia.
Przekształcanie ocalałych komórek siatkówki w detektory światła
Barwnikowe zwyrodnienie siatkówki (retinitis pigmentosa) to dziedziczna choroba oczu prowadząca do postępującego upośledzenia funkcji fotoreceptorów, czyli komórek siatkówki odpowiedzialnych za odbieranie bodźców świetlnych. Choroba może być spowodowana mutacjami w ponad 100 genach, co utrudnia opracowanie terapii ukierunkowanych na poszczególne defekty genetyczne.
Terapia optogenetyczna wykorzystuje odmienne podejście do przywracania wybranych funkcji wzrokowych. Zamiast naprawiać uszkodzone fotoreceptory, nadaje zdolność reagowania na światło ocalałym komórkom zwojowym siatkówki, które mogą przetrwać nawet po utracie funkcji fotoreceptorów.
Każdy uczestnik badania otrzymał pojedyncze wstrzyknięcie do ciała szklistego oka, w którym widzenie było gorsze. Preparat zawierał wektor wirusowy AAV kodujący ChrimsonR, czyli białko światłoczułe, które umożliwia aktywowanie zmodyfikowanych komórek siatkówki za pomocą światła bursztynowego. Uczestnicy korzystali następnie ze specjalistycznych gogli wyposażonych w kamerę, która rejestrowała obraz otoczenia i przekształcała go w impulsy światła bursztynowego. Impulsy te aktywowały zmodyfikowane komórki zwojowe siatkówki, umożliwiając im przekazywanie sygnałów wzrokowych do mózgu.
Zmiany w funkcjonowaniu wzrokowym i aktywności mózgu
U części uczestników zaobserwowano poprawę w zadaniach wymagających wykrywania i lokalizowania obiektów. Podczas korzystania z gogli pacjenci uzyskiwali również lepsze wyniki w zadaniach polegających na odnajdywaniu drzwi lub podążaniu wzdłuż linii. Rejestracja aktywności mózgu wykazała sygnały wskazujące, że informacje wzrokowe docierały do obszarów mózgu odpowiedzialnych za widzenie. Na wyniki mogła wpływać nauka interpretowania nowych sygnałów wzrokowych. Uczestnicy, którzy poświęcili więcej czasu na trening z wykorzystaniem gogli, na ogół osiągali lepsze wyniki w testach wykrywania obiektów. Pacjenci nadal nie byli jednak w stanie czytać ani rozpoznawać twarzy.
Wyniki dotyczące bezpieczeństwa i dalsze badania
Bezpieczeństwo stanowiło główny punkt końcowy badania, a naukowcy doszli do wniosku, że leczenie było bezpieczne w ramach ograniczeń badania. Większość zdarzeń niepożądanych dotyczących oka miała charakter łagodny lub umiarkowany. Bezpośrednio po wstrzyknięciu do ciała szklistego wystąpiła przemijająca niedrożność tętnicy środkowej siatkówki, objawiająca się amaurosis fugax (przemijającą utratą widzenia). Zdarzenie sklasyfikowano jako ciężkie, które ustąpiło w ciągu kilku minut po podaniu iopidyny.
Badania prowadzili José-Alain Sahel z Uniwersytetu w Pittsburghu oraz Botond Roska z Instytutu Okulistyki Molekularnej i Klinicznej w Bazylei (IOB), przy udziale firmy GenSight Biologics (Euronext: SIGHT) oraz międzynarodowego zespołu. Ta sama grupa przeprowadziła w 2021 r. badanie potwierdzające słuszność koncepcji, w którym wykazano skuteczność tego podejścia u jednego pacjenta. Dodatkowo, Stefan Futterknecht, drugi autor badania, który odegrał kluczową rolę w analizie danych, powiedział: „Badanie to stanowi ważny kamień milowy w optogenetycznym przywracaniu wzroku. Pokazuje ono, że efekty zaobserwowane po raz pierwszy u jednego pacjenta można odtworzyć u kilku pacjentów i stanowi podstawę do opracowania w przyszłości bardziej czułych i skutecznych terapii”.
Bibliografia: