W październiku 2026 roku firma biotechnologiczna Prime Medicine ogłosiła podanie pierwszej dawki pacjentowi w ramach badania klinicznego fazy 1/2, dotyczącego preparatu PM577a – terapii typu „Prime Editor” stosowanej in vivo w leczeniu choroby Wilsona wywołanej mutacją H1069Qw genie ATP7B. Celem interwencji jest precyzyjna korekcja patogennego wariantu genu ATP7B w hepatocytach i przywrócenie prawidłowej funkcji białka ATP7B, odpowiedzialnego za transport i eliminację nadmiaru miedzi z komórek wątroby. Pierwsze dane kliniczne z badania mają zostać przedstawione w 2027 r.
Choroba Wilsona jest autosomalnie recesywną chorobą metaboliczną spowodowaną patogennymi wariantami w genie ATP7B. Upośledzenie funkcji białka ATP7B prowadzi do zaburzenia wydalania miedzi z żółcią oraz jej patologicznej akumulacji, przede wszystkim w wątrobie i ośrodkowym układzie nerwowym. Klinicznie choroba może manifestować się postępującym uszkodzeniem wątroby, zaburzeniami neurologicznymi i psychiatrycznymi. Standardowe leczenie obejmuje przewlekłe stosowanie leków chelatujących miedź oraz innych terapii ograniczających jej wchłanianie i kumulację, natomiast podejście oparte na edycji genomu stwarza możliwość bezpośredniego oddziaływania na molekularną przyczynę choroby.
Prime editing jest technologią edycji genomu umożliwiającą precyzyjne wprowadzanie substytucji, insercji i delecji w DNA bez konieczności generowania dwuniciowego pęknięcia nici DNA. W porównaniu z klasycznym systemem CRISPR-Cas9 metoda ta oferuje większą elastyczność w zakresie możliwych modyfikacji sekwencji. Z kolei base editing pozwala na zamianę pojedynczych zasad azotowych, ale nie umożliwia wykonania wszystkich typów korekt koniecznych do naprawy najczęstszych wariantów ATP7B związanych z chorobą Wilsona.
Firma Prime Medicine wykorzystywała wcześniej technologię prime editing w badaniu klinicznym u pacjentów z rzadką chorobą immunologiczną, jednak w tamtym przypadku modyfikację komórek hematopoetycznych przeprowadzano ex vivo, a następnie komórki podawano ponownie pacjentom. Obecne badanie stanowi pierwsze znane zastosowanie prime editing in vivo, czyli bezpośrednio w organizmie chorego. Edycja genomu prowadzona in vivo może istotnie uprościć proces terapeutyczny w porównaniu z procedurami ex vivo. W tym drugim przypadku konieczne jest pobranie komórek od pacjenta, ich modyfikacja i kontrola jakości w warunkach laboratoryjnych, a następnie ponowne podanie. W wybranych wskazaniach procedura wymaga także kondycjonowania, np. z zastosowaniem chemioterapii, w celu umożliwienia ekspansji zmodyfikowanych komórek. Podejście in vivo eliminuje część tych etapów, ale wiąże się z odmiennymi wyzwaniami technologicznymi i bezpieczeństwa. Kluczowym problemem pozostaje skuteczne i selektywne dostarczenie komponentów systemu edycji do właściwego narządu i typu komórki. W wielu rozwijanych terapiach wykorzystuje się w tym celu nanocząstki lipidowe, które mogą transportować komponenty edycyjne do hepatocytów. Dodatkowym ograniczeniem jest brak możliwości uprzedniej oceny jakości i swoistości modyfikacji w komórkach przed ich podaniem pacjentowi. W przypadku edycji ex vivo możliwa jest weryfikacja skuteczności oraz potencjalnych zmian off-target przed reinfuzją komórek. W strategiach in vivo taka kontrola nie jest możliwa, co zwiększa znaczenie precyzji molekularnej, charakterystyki biodistribucji oraz długoterminowego monitorowania bezpieczeństwa.
Dotychczas FDA zatwierdziła jedną terapię opartą na edycji genomu – Casgevy, wykorzystującą CRISPR-Cas9 ex vivo w leczeniu dwóch dziedzicznych chorób hematologicznych. Żaden produkt oparty na edycji genomu in vivo nie uzyskał dotąd rejestracji. Równolegle w badaniach klinicznych rozwijane są inne strategie edycji genomu in vivo, wykorzystujące m.in. CRISPR-Cas9 i base editing, w takich wskazaniach jak dziedziczny obrzęk naczynioruchowy, ciężka hipercholesterolemia czy niedobór alfa-1-antytrypsyny.
Pierwsze zastosowanie prime editing in vivo stanowi zatem istotny etap rozwoju terapii genetycznych. Jeśli podejście okaże się bezpieczne i skuteczne, może rozszerzyć możliwości trwałej korekcji patogennych wariantów w chorobach monogenowych bez konieczności modyfikowania komórek poza organizmem pacjenta.
Bibliografia:
- Ledford H., A first for CRISPR: powerful prime editing alters DNA directly in the human body, October 2026, doi: https://doi.org/10.1038/d41586-026-03371-x,
- https://primemedicine.gcs-web.com/news-releases/news-release-details/prime-medicine-announces-first-patient-dosed-global-phase-12.
